Herstel in de ggz en verslavingszorg betekent niet dat alle klachten verdwijnen. Het betekent dat iemand weer grip krijgt op het eigen leven en daar zelf richting aan geeft. Eigen regie is daarbij het uitgangspunt: de cliënt bepaalt waar het naartoe gaat en de begeleider ondersteunt.
Wat herstel betekent
In de zorg wordt herstel al lang breder opgevat dan het verdwijnen van klachten. Een veel gebruikte omschrijving is van Anthony uit 1993: herstel is een zeer persoonlijk en uniek proces van verandering. Het Trimbos instituut benadrukt dat herstel niet hetzelfde is als genezing. Herstel gaat ook door wanneer een aandoening of kwetsbaarheid blijft bestaan. Het gaat om leren leven met die kwetsbaarheid, waarbij de mogelijkheden en de kracht van de persoon centraal staan. Minder klachten, ook wel klinisch herstel genoemd, kan daar deel van uitmaken, maar is niet de enige maat.
Persoonlijk, sociaal en maatschappelijk herstel
Persoonlijk herstel gaat over zingeving, identiteit en hoop. Het is de vraag wie je bent en wat je belangrijk vindt, ook met een psychische kwetsbaarheid of verslaving.
Sociaal herstel gaat over contact en verbondenheid. Steun van familie en vrienden kan bijdragen aan de kwaliteit van leven.
Maatschappelijk herstel gaat over meedoen in de samenleving en het innemen van betekenisvolle rollen, bijvoorbeeld in werk, opleiding of vrijwilligerswerk.
Dit beeld komt overeen met het onderzoek van Leamy en collega’s. Zij analyseerden 97 publicaties over persoonlijk herstel en beschreven vijf herstelprocessen, samengevat als CHIME: verbondenheid, hoop en optimisme, identiteit, betekenis in het leven en empowerment. De onderzoekers beschrijven herstel ook als een actief en individueel proces dat niet lineair verloopt.
Eigen regie en autonomie
Eigen regie betekent dat iemand zelf keuzes maakt over het eigen leven, de eigen doelen en het eigen tempo. Autonomie is het recht en de mogelijkheid om dat te doen. In de handreiking herstelondersteunende zorg van het Trimbos instituut staat dat de cliënt en het eigen herstelproces te allen tijde leidend zijn. Ook staat er dat iedereen bij uitstek deskundig is over zichzelf. Hulpverleners kunnen herstel ondersteunen, maar niet overnemen.
Wat het onderzoek laat zien
Empowerment, in de zin van het weer in handen nemen van het eigen leven, is in het onderzoek van Leamy een van de vijf kernprocessen van herstel. Herstelondersteunende zorg is volgens het Trimbos instituut gericht op meer eigen regie en zelfvertrouwen, op beter contact met anderen en op meedoen in de samenleving.
Het is eerlijk om te benoemen dat het effectonderzoek nog beperkt is. Een Cochrane review naar gedeelde besluitvorming bij psychische problemen omvatte 15 gerandomiseerde onderzoeken met 3141 volwassenen. Cliënten voelden zich direct na een gesprek mogelijk meer betrokken bij beslissingen en er werden geen schadelijke effecten gemeld. Over de langere termijn en over het effect op herstel en klachten is het bewijs nog onzeker en is meer onderzoek nodig.
Ook de Wmo gaat uit van de eigen inbreng van de cliënt. Begeleiding is gericht op het bevorderen van zelfredzaamheid en participatie. Bij het onderzoek naar de ondersteuningsbehoefte kijkt de gemeente naar de behoeften, persoonskenmerken en voorkeuren van de cliënt, en de cliënt kan zelf een persoonlijk plan inbrengen.
Wat dit betekent voor de begeleidingsrelatie
De cliënt bepaalt de doelen. De begeleider denkt mee, maar de richting is van de cliënt.
De begeleider ondersteunt. De rol verschuift van deskundige die ingrijpt naar betrokken ondersteuner of coach.
Werken vanuit kracht. Wat iemand al kan en wat al goed gaat, is het vertrekpunt.
Kleine stappen. Haalbare stappen geven vertrouwen en houden het tempo bij de cliënt.
Terugval hoort erbij. Herstel verloopt zelden in een rechte lijn. Een stap terug is geen mislukking, maar een moment om samen te kijken wat er nodig is.
Zo werkt VHH hieraan
Bij de intake nemen wij de Zelfredzaamheidsmatrix af. Daarmee brengen we samen met de cliënt in kaart hoe het gaat op alle leefgebieden. Na akkoord van de cliënt stellen we samen het begeleidingsplan op, met de doelen waar de cliënt aan wil werken. De cliënt heeft een vaste casemanager als aanspreekpunt. De doelen worden samen geëvalueerd, zodat het plan blijft aansluiten op wat de cliënt zelf wil bereiken. Meer over onze werkwijze lees je bij de CRA methodiek en bij wat een casemanager doet.
Voor naasten en verwijzers is het goed te weten dat de begeleiding aansluit bij wat de cliënt zelf wil bereiken en dat de cliënt daarover het gesprek voert.
Bronnen: Leamy e.a., Conceptual framework for personal recovery in mental health, British Journal of Psychiatry, 2011; Trimbos instituut, Handreiking voor de implementatie van herstelondersteunende zorg in de ggz, 2012; Trimbos instituut, Ondersteuning bij zelfmanagement van patiënten met chronische psychiatrische aandoeningen, 2016; Trimbos instituut, Handreiking ROPI, 2010; Trimbos instituut, Nieuwe generieke module versterkt focus op herstel, 2017; Cochrane, Shared decision making interventions for people with mental health conditions; Wet maatschappelijke ondersteuning 2015.
Direct aanmelden
Twijfel je of wij iets voor je kunnen betekenen? Meld je vrijblijvend aan via het aanmeldformulier of bel 085 130 41 60.